Девирий джедвельде 42-нджи ракъамлы кечиджи маден элементи олгъан молибден озь уникаль химиявий хусусиетлери ве къулланувнынъ кенъ мейданлыгъынен буюк дикъкъат джельп этти. Онынъ химиявий тимсали — Мо, о кумюш-беяз маден йылтыравыны косьтере ве къатты ве къаттыдыр. Молибден ода араретинде тургъун, ава кечирмез ве хлорид я да фтор экшиликлеринен химиявий джеэттен реакциягъа кирмей. Бу исе оны чокъ сайылы сааларда зарур япмакъта.
Молибден, девирий джедвельде 42-нджи ракъамлы кечиджи маден элементи, биринджи невбетте табиатта расткельген минерал молибденит (MoS2) оларакъ бар. Бу йымшакъ, къара минерал къадимий заманлардан берли белли, лякин онынъ къуршун, галена, графит киби минералларгъа бенъзегени ичюн, оны догъру айырмакъ къыйын. Юнан тилинде «молибдос» къуршун демектир, XVIII асырнынъ сонъуна къадар бу эки маден атта Авропа базарында ян-янаша молибден рудасы оларакъ сатыла эди.
1779 сенеси Шеле эксперименталь ёлнен къуршун я да графит ве молибден айры мадделер олгъаныны косьтере. О, азот экшилигининъ графитнен ич бир тюрлю реакциясы олмагъаныны, амма молибден рудасынен реакциягъа кирип, беяз тоз пейда олгъаныны козьде тутты. Бундан да гъайры, азот экшилиги ве сиркели илядж къайнатылгъанда ве кристалллашкъанда, туз чёке. Шеле бу беяз тоз асылында маден оксиди, молибден оксиди олгъаныны чыкъарды. О, бу оксидни комюрнен къарыштырмакъ ве юксек араретте къыздырмакъны сынап бакъты ве чигильдек молибденни мувафакъиетли чыкъарды. О, молибденни кварцнен къыздыргъанда даа да темиз молибден чыкъкъаныны да тапты.
1782 сенеси швед шахтаджысы Эльмо молибденни чыкъармакъ ичюн янъы усулны сынап бакъты. О, комюр, молибдин кислота ве кетен ягъыны къарыштырды ве молибден рудасындан маденли молибденни мувафакъиетли айырды. Онъа молибден адыны къойды, онынъ устюнде Mo ишарети бар эди.Бу кешфиятны белли швед химиги Берцелиус таныды, о, тек церий, селен, кремний, тантал ве торий киби элементлерни тапмады, амма мобнинъ хусусиетлери боюнджа-терен араштырмалар япты.
Молибден маден авада янгъанда, о алтын парылдав чыкъара, чешит оксидленюв алларындаки молибден ионлары исе чешит ренклерни косьтере. 100 йылдан зияде араштырмалардан сонъ, тек 1893 сенеси Моусон электрик фурунында углерод ве молибден триоксиди къарышмасыны иритип, 92%-96% молибден олгъан биринджи дёгме маденни чыкъарды.
Молибден 200 йылдан зияде эвель тапылгъан олса да, онынъ кенъ-масштаблы инкишафы ве ишлетильмеси бу асыр, хусусан сонъки онйыллыкъларда башланды. Молибден ве онынъ иритиджилери юксек къаттылыгъы, алчакъ иссилик кенишлев коэффициенти, мукеммель иссилик ве электрик кечирюв къабилиети, коррозиягъа ве агъырувыгъа къаршы тургъанлыгъы себебинден чокътан-чокъ сааларда кениш къулланув таптылар.
Молибденни биринджи невбетте легирленген челикте, тот басмагъан челикте, алет челиклеринде ве демирде къулланалар, мында молибденге талап юксектир. Молибден къошулса, тот басмагъан челикнинъ коррозиягъа къаршы турувы сезилерли дереджеде юксельтиле, демирге молибден къошулса, онынъ къавийлиги ве агъырувы да арта. Бундан да гъайры, теркибинде 18% молибден олгъан никель-эсасында япылгъан супериритиджилернинъ аэрокосмик санайыда муим къулланылувы бар. Оларнынъ юксек ириюв нокътасы, алчакъ сыкълыгъы ве алчакъ иссилик кенишлев коэффициенти оларны чешит юксек-араретли компонентлерни чыкъармакъ ичюн идеаль япалар.
Молибден электроникада, шу джумледен электрон лампалар, транзисторлар ве тюзетиджилер киби электрон алетлерде кенъ къулланыла. Саф молибден телининъ юксек-араретли фурунларда, электрик разрядлы ишлевде (ЭРИ) ве теллерни-кесювде де муим къулланылувы бар. Молибден радио ве рентген донатмалары истисалында, эм де дигер иритиджи ве химия санайыларында да къулланыла.
Легирленген челиклерге молибден къошмакъ оларнынъ эластик сынъырыны, коррозиягъа къаршы турувыны ве даимий магнит хусусиетлерини даа да арттырмакъ мумкюн. Химия ве нефть санайында катализаторлар оларакъ молибден оксиди ве молибдатлар муим роль ойнайлар. Бундан да гъайры, молибден дисульфиди аэрокосмик ве машиналар санайында энъ муим ягълав маддесидир. Онынъ уникаль кварц къаршылыгъы онъа белли бир шараитлерде углекислый газнынъ спиртлерге гидрогенизациясыны катализлемеге имкян бере.
Молибденнинъ къулланылувы токътамайып кенишлей, шимди о, кениш сааларны, шу джумледен атом энергетикасыны ве янъы энергетиканы къаплай. Молибден де осюмликлернинъ осьмеси ичюн пек муим олгъан микроэлементтир ве осюмликлернинъ сагъ къалмасы ичюн пек муимдир. Кой ходжалыгъында молибден осюмликлер ичюн зарур гъыдалы мадделерни темин этмек ичюн микроэлементли губрелерде кенъ къулланыла.
Санаий ве кой ходжалыгъында гъает муим роль ойнагъан элемент олгъан молибден инсан организминде де озь ролюни ойнай. Буюклернинъ беденинде молибденнинъ умумий микъдары тахминен 9 мг, энъ чокъ молибденнинъ концентрациясы олгъан мучелер джигер ве богъдайдыр. Шуны къайд этмек керек ки, хастаханелерде технеций-99 азырламакъ ичюн молибденнинъ радиоактив изотобы Mo-99 къулланыла. Ички мучелернинъ тасвирленмеси ичюн кучьлю радиоактив изотоп олгъан технеций-99 сыкъ къулланыла. Тасвирлев вакътында Мо-99, адет узьре, алюминий оксид тозунен озьлештириле ве нисбетен кичик савутта сакълана. Мо-99 парчалангъан сайын о, Технеций-99-гъа чевириле, сонъра исе оны тиббий диагностикада къулланалар.
Молибденнинъ тапылмасы XIV асыргъа аиттир, о вакъыт о, япон самурай къылычларыны япувда биринджи кере тапылгъан ве онынъ арбий къулланувыны башлагъан. 1891 сенеси франсыз «Снайдер» ширкети молибденни иритиджи элемент оларакъ къулланып, теркибинде молибден олгъан зирех къапламасыны чыкъармакъ ичюн янъылыкъ япты, онынъ даа алчакъ сыкълыгъыны (вольфрамнынъ тек ярысыны) къулланды. Бу кешфият бир чокъ челик иритиджилеринде молибденнинъ яваш-яваш вольфрамнынъ ерини алмасына кетире. Биринджи джиан дженки башлангъан сонъ, ферровольфрамнынъ теклифи сийреклешти, вольфрамгъа олгъан талап кескин шекильде артты, бу исе молибденнинъ юксек-къаттылыкъкъа ве урулмагъа къаршы тургъан челиклерде къулланылмасыны даа да зияде тешвикъат этти. Молибденнинъ арбий хызметтеки эмиети арткъанындан, бутюн дюнья укюметлери оны стратегик маден деп сайып башладылар. 20-нджи асырнынъ башында молибденнинъ къулланылувы кенишлеп, юксек-араретке даянгъан ракета топлары истисалыны ве вольфрам ве молибден иритиджилери киби илери материалларнынъ ишлеп чыкъарылмасыны къаврап алды. Молибден дженк гемилери, ракеталар ве юксек кейфиетли донатмалар ичюн кейфиетли компонентлерде де кенъ къулланылгъан эди.
Молибден иритиджилери, башкъа элементлернен бирлешкен молибденден ибарет олгъан-ренкли иритиджилернинъ эсас компонентлери бар, оларнынъ арасында титан, цирконий, гафний, вольфрам ве сийрек топракъ элементлери бар. Бу иритиджилер мукеммель иссилик кечирювини, яхшы электрик кечирювини ве алчакъ иссилик кенишлевини теклиф этелер. Олар юксек араретлерде, 1100-ден 1650 градускъадже истиснаий къавийлик косьтере ве вольфрамгъа коре юксек ишлев хусусиетлерини теклиф этелер. Нетиджеде, молибден иритиджилери кениш къулланув мейданында, шу джумледен электрон борулары ичюн сетлер ве анодлар, электрик ярыкъ менбалары ичюн ярдымджы материаллар, штамп-дёгюв ве экструзия штамплары, космик аппаратларнынъ эсас компонентлерини къурувда кенъ къулланыла.
Лякин Биринджи джиан дженки биткен сонъ, молибденге олгъан талап кескин тюшти. Бу меселени чезмек ичюн санайыгъа аджеле суретте янъы къулланмаларны араштырмакъ керек эди. Яхшы ки, янъы алчакъ-молибденли иритильген челик автомобиль санайы-сында къабул олды ве челик киби сааларда молибденнинъ араштырма ве ишлеп чыкъарувында янъы девирни къайд этти. 1930-нджы сенелернинъ сонъунадже молибден чешит сааларда хаммал оларакъ кенъ къулланылды, бу исе молибден-киркен алет челиклерининъ базарынынъ кенишлемесине къавий ярдым этти. -Экинджи джиан дженкинден сонъки янъыдан къурув гъайретлери молибденнинъ санайы къулланувында араштырмаларгъа ве базар инкишафына даа да ярдым этти.
Бугуньге къадар легирленген челик, тот басмагъан челик, алет челик ве демир молибденнинъ биринджи къулланмасы оларакъ къалмакъта. Бунъа бакъмадан, технологик илерилевлер ве санайы инкишафынен биз молибденнинъ къулланылувы кенишлемеге девам этеджегине, инсан джемиетининъ илерилевине даа да зияде иссе къошаджагъына ишанамыз.
Эсас элемент олгъан молибден биринджи невбетте Ер къабугъындаки гранитте расткеле. Онынъ минераль яткъызмалары нисбетен садедир, олар биринджи невбетте сульфид рудаларындан ибареттир. Арбий силяланувда онынъ муим ролюни козь огюне алып, дюньянынъ буюк мемлекетлери оны стратегик минераль захире оларакъ бельгиледилер. Стратегик минерал запаслары миллий хавфсызлыкъны темин этмек ве меним мемлекетимде нисбетен сийрек расткельген минераль ресурсларны запаскъа къоймакъ ичюн нисбетленген. Шимдики вакъытта бутюн дюнья боюнджа он мемлекетте эр тарафлама стратегик минераль запас системалары къурулды. меним мемлекетим молибденнинъ бол запасларынен макътана, оларнынъ джемиси 8,6 миллион тонна (молибденнен ольчеп), олардан санайы запаслары тахминен 3,5 миллион тоннаны тешкиль эте, дюнья ольчюсинде къатты экинджи ерде тура. Бу ресурслар тек буюк ве кениш даркъалгъан дегиль, оларда буюк-масштаблы яткъызмалар ве ашагъы, къолай иришильген руда джыйынтыкълары бар, олар дюнья молибден базарына терен тесир этелер. Шималий Америка да молибденнинъ бол ресурсларынен макътана. Шуны къайд этмек керек ки, меним мемлекетимде молибден ресурсларына идаре этмек сийрек топракъларгъа коре даа илеридир. Табиий ресурслар назирлиги шимди молибденни къорчалангъан минерал оларакъ бельгилемеге, умумий магъаз квоталарыны идаре этмекни омюрге кечирмеге ве уйгъун магъаз квоталарынынъ макъсатларыны нешир этмеге планлаштыра. Бу арекет молибденнинъ алтын, вольфрам, къалай, сурьма ве сийрек топракъларнен бирлешип, девлеттен айрыджа къорчалав ве идаре аладжагъыны даа бир махсус минералгъа чевиреджегини бильдире.
